De eerste gevangenen van Auschwitz – hoe het begon op 14 juni 1940

De eerste gevangenen van Auschwitz – De omstandigheden in de eerste dagen

Op 14 juni 1940 arriveerde het eerste massatransport van Poolse politieke gevangenen in het pas geopende naziconcentratiekamp Auschwitz. De groep van 728 mannen – voornamelijk verzetsleden, studenten, leraren en padvinders – werd gedeporteerd vanuit de gevangenis in Tarnów. Deze datum markeert het officiële begin van de werking van het kamp.

In dit artikel bespreken we de eerste dagen: wie deze mannen waren, wat ze meemaakten bij aankomst, en waarom hun verhalen het begin vormen van een van de donkerste hoofdstukken in de Europese geschiedenis.

Waarom werd Auschwitz opgericht?

Auschwitz werd opgericht als antwoord op de overvolle gevangenissen in bezet Polen, vooral in het Generalgouvernement en Opper-Silezië, eind 1939 en begin 1940. De nazi’s hadden tienduizenden Poolse intellectuelen, geestelijken, leraren en tegenstanders opgepakt. Het gevangenissysteem kon de aantallen niet aan.

In december 1939 stelden SS-officieren in Wrocław voor om een nieuw concentratiekamp op te richten. De verlaten Poolse kazerne in Oświęcim (Auschwitz) werd geselecteerd vanwege de bestaande infrastructuur en gunstige ligging bij spoorlijnen.

Auschwitz diende echter niet alleen een logistiek doel. Het kamp was bedoeld als terreurinstrument – om het Poolse volk te breken en elke weerstand te onderdrukken. Het maakte deel uit van het bredere nazi-plan om de Poolse elite uit te schakelen en de rest van de bevolking als slavenarbeid te gebruiken.

Op 27 april 1940 gaf Heinrich Himmler officieel opdracht tot de oprichting van het kamp. Rudolf Höss werd benoemd tot de eerste kampcommandant.

In mei 1940 arriveerden 30 Duitse criminelen uit het kamp Sachsenhausen. Zij ontvingen de nummers 1 tot 30 en werden aangesteld als kapo’s – gevangenen met toezichtfuncties.

14 juni 1940 – het eerste transport vanuit Tarnów

Op de ochtend van 14 juni 1940 werden 728 mannen onder bewaking van gewapende Duitse politie van een Joods badhuis naar het station van Tarnów gebracht. De bewoners mochten alleen toekijken vanuit hun ramen.

De meeste gevangenen waren gearresteerd tijdens de AB-actie – een campagne tegen intellectuelen, leraren, verzetsleden en scouts. De jongste gevangene was slechts 16 jaar oud.

Ze werden in derdeklasrijtuigen geladen, twaalf per compartiment, zonder te weten waarheen. Bij aankomst in Auschwitz kregen ze de nummers 31 tot 758.

Aankomst en registratie

Bij aankomst in het kamp werden de mannen ontmenselijkt: hun persoonlijke bezittingen werden afgenomen, ze werden kaalgeschoren en hun kleding werd ontsmet. Namen werden vervangen door nummers.

SS-officier Karl Fritzsch sprak hen met koude logica toe:

“Jullie zijn niet in een sanatorium, maar in een Duits concentratiekamp. De enige uitgang is via de schoorsteen. Joden mogen twee weken leven, priesters een maand, de rest drie maanden.”

Een van de meest cynische symbolen was de inscriptie “Arbeit macht frei” boven de ingang – gemaakt door gevangenen op bevel van de SS.

Lees meer over deze poort: Poort naar de hel? Over de toegangspoort van Auschwitz I

Het leven in het kamp en “quarantaine”

Vanaf 15 juni ondergingen de gevangenen een wrede “quarantaine”: uitputtende oefeningen, Duitse liederen, en strikte regels. Oudere mannen en priesters werden extra hard aangepakt.

Eerste ontsnapping en eerste dode

Op 6 juli 1940 ontsnapte Tadeusz Wiejowski als eerste uit Auschwitz – geholpen door vijf Poolse burgers. De SS reageerde met een 20 uur durend appel, waarbij gevangene Dawid Wongczewski stierf. Wiejowski werd later opgepakt en in 1941 geëxecuteerd.

Wie waren de eerste gevangenen?

De eerste transportgroep bestond uit jonge Polen: scouts, leraren, ambtenaren, verzetslieden, studenten en mensen die het Poolse leger in ballingschap wilden bereiken. Onder hen:

Stanisław Ryniak (nr. 31) – eerste officieel geregistreerde politieke gevangene. Werd architect. Overleed in 2004.

Bronisław Czech (nr. 349) – olympisch skiër en koerier van het verzet. Stierf in Auschwitz in 1944.

Wiesław Kielar (nr. 290) – filmstudent, schrijver van het beroemde boek Anus mundi. Werkte later als cameraman.

Julian Gazda (nr. 337) – officier van het Poolse leger. Overleefde Auschwitz en Mauthausen.

Zbigniew Kruszelnicki (nr. 143) – jonge verzetsstrijder, later commandant van de AK-eenheid “Wilk”.

Kazimierz Zając (nr. 261) – de jongste bekende gevangene, 16 jaar oud. Overleefde de oorlog, studeerde in Krakau, werkte in de brouwerij van Okocim en woonde in Brzesko tot zijn dood in 2018.

Ignacy Płachta (nr. 758) – laatst geregistreerde gevangene van het transport. In 1944 overgeplaatst naar Sachsenhausen. Overleefde, maar zijn verdere lot is onbekend.

Volgens het Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau overleefden minstens 325 van de 728 mannen. Vele verhalen blijven nog onbekend.

Waarom deze verhalen belangrijk zijn

De eerste gevangenen raken vaak onderbelicht in de herinnering aan de Holocaust. Toch markeert hun lijden het begin van het nazi-terrorisme. Hun namen helpen ons de overgang van onderdrukking naar genocide te begrijpen.

Hun nalatenschap is een waarschuwing – en een getuigenis van menselijke waardigheid te midden van onmenselijkheid.

Herdenking en bezoek

14 juni is door het Poolse parlement uitgeroepen tot Nationale Herdenkingsdag voor Slachtoffers van Naziconcentratie- en vernietigingskampen, ter nagedachtenis aan de eerste deportatie naar Auschwitz.

Meer informatie over de 85e herdenking op 14 juni 2025 vind je in ons artikel:
85 jaar sinds de eerste deportatie van Polen naar Auschwitz – herdenking

Ben je van plan het kamp te bezoeken? Overweeg dan een respectvolle rondleiding met gids:
Auschwitz-Birkenau – begeleide rondleiding vanuit Krakau

Wstecz